Minör dizi, üçüncü derecesi başlangıç sesinden küçük üçlü (3 yarım ses) uzaklıkta olan yedi sesli dizidir. Temel biçimi olan doğal minör dizi T–Y–T–T–Y–T–T (tam–yarım–tam–tam–yarım–tam–tam) formülüyle kurulur: La doğal minör dizisi La–Si–Do–Re–Mi–Fa–Sol–La’dır ve hiç diyez ya da bemol içermez. Armonik ve melodik minör, bu dizinin altıncı ve yedinci derecelerinde yapılan değişikliklerle elde edilir.
Majör ile minör arasındaki genel farkı akor ve ton örnekleriyle majör ve minör ne demek rehberinde bulabilirsiniz. Dizinin genel tanımı ve diğer dizi türleri için müzikte dizi nedir yazısına bakabilirsiniz.
Doğal minör dizi formülü: T–Y–T–T–Y–T–T
Formülde yarım sesler ikinci ile üçüncü ve beşinci ile altıncı dereceler arasına düşer. La doğal minörde bunlar Si–Do ve Mi–Fa’dır. Bu iki yarım ses piyanoda zaten beyaz tuşlar arasında bulunduğu için dizi değiştirici işaret gerektirmez.
Başka bir sesten başladığınızda aynı aralık sırasını korumak için diyez ya da bemol eklenir. Mi’den başlayan dizide ikinci nota Fa değil Fa♯ olur: Mi–Fa♯–Sol–La–Si–Do–Re–Mi. Re doğal minörde altıncı derece Si♭ olur: Re–Mi–Fa–Sol–La–Si♭–Do–Re. Do minör üç bemol gerektirir: Do–Re–Mi♭–Fa–Sol–La♭–Si♭–Do.
Diziyi yazarken dört adımlı kontrol
- Başlangıç notasından itibaren yedi farklı harf (nota adı) yazın; aynı harfi iki kez kullanmayın.
- Formüle göre gereken diyez ya da bemolleri ekleyin.
- İkinci–üçüncü ve beşinci–altıncı dereceler arasının yarım ses olduğunu doğrulayın.
- Birinci, üçüncü ve beşinci derecelerden eksen akorunu kurun; sonuç bir minör akor (0–3–7) olmalıdır.
Formülü yalnız piyano tuşlarını sayarak uygulamak yazım hatasına yol açabilir. Mi minörde Fa♯ yerine Sol♭ yazmak aynı tuşa basmanızı sağlar ama Sol harfini iki kez kullandırır ve Fa derecesini atlar. Doğru yazımda her derecenin kendi harfi vardır.
Doğal minörü ilgili (bağıl) majörden türetmek
Doğal minör diziyi aralık formülü yerine ilgili majör dizi üzerinden de kurabilirsiniz. Her majör dizinin altıncı derecesi, aynı donanımı paylaşan doğal minörün başlangıç sesidir. Do majörün altıncı derecesi La olduğu için La doğal minör, Do majörle aynı notaları kullanır. Başlangıç noktası olan majör dizilerin formülü için majör dizi formülü yazısına bakabilirsiniz.
- Majör diziyi ve donanımını eksiksiz yazın. Örnek: Sol majör, Sol–La–Si–Do–Re–Mi–Fa♯.
- Altıncı dereceyi bulun (Mi) ve aynı notaları o sesten başlayarak yeniden sıralayın: Mi–Fa♯–Sol–La–Si–Do–Re–Mi.
- Yeni dizide ikinci–üçüncü ve beşinci–altıncı dereceler arasındaki yarım sesleri kontrol edin: Fa♯–Sol ve Si–Do.
- Eksen (Mi–Sol–Si), altçeken (La–Do–Mi) ve çeken (Si–Re–Fa♯) akorlarını işaretleyip kısa bir bitiş cümlesi yazın.
Kısa yol olarak majör tonun merkezinden küçük üçlü aşağı inebilirsiniz: Sol majörden Mi minöre, Fa majörden Re minöre, Mi♭ majörden Do minöre.
Aynı notalar, farklı merkez
La doğal minör ile Do majör aynı beyaz tuşları kullanır ama aynı ton değildir. Farkı duymak için iki kısa akor yürüyüşü çalın: C–F–G–C ve Am–Dm–Em–Am. Üstte yalnız doğal notalardan oluşan kısa bir melodi kullanın ve hangi son akorun cümleyi tamamladığını karşılaştırın. İlk yürüyüş Do’da, ikincisi La’da dinlenir; nota kümesi ortak olsa da merkez değişmiştir.
12 doğal minör dizi: notalar ve donanım
| Dizi | Notalar | Donanım | İlgili majör |
|---|---|---|---|
| La minör | La–Si–Do–Re–Mi–Fa–Sol | Yok | Do majör |
| Mi minör | Mi–Fa♯–Sol–La–Si–Do–Re | 1 diyez | Sol majör |
| Si minör | Si–Do♯–Re–Mi–Fa♯–Sol–La | 2 diyez | Re majör |
| Fa♯ minör | Fa♯–Sol♯–La–Si–Do♯–Re–Mi | 3 diyez | La majör |
| Do♯ minör | Do♯–Re♯–Mi–Fa♯–Sol♯–La–Si | 4 diyez | Mi majör |
| Sol♯ minör | Sol♯–La♯–Si–Do♯–Re♯–Mi–Fa♯ | 5 diyez | Si majör |
| Re minör | Re–Mi–Fa–Sol–La–Si♭–Do | 1 bemol | Fa majör |
| Sol minör | Sol–La–Si♭–Do–Re–Mi♭–Fa | 2 bemol | Si♭ majör |
| Do minör | Do–Re–Mi♭–Fa–Sol–La♭–Si♭ | 3 bemol | Mi♭ majör |
| Fa minör | Fa–Sol–La♭–Si♭–Do–Re♭–Mi♭ | 4 bemol | La♭ majör |
| Si♭ minör | Si♭–Do–Re♭–Mi♭–Fa–Sol♭–La♭ | 5 bemol | Re♭ majör |
| Mi♭ minör | Mi♭–Fa–Sol♭–La♭–Si♭–Do♭–Re♭ | 6 bemol | Sol♭ majör |
Diyezler donanıma Fa♯, Do♯, Sol♯, Re♯, La♯ sırasıyla; bemoller Si♭, Mi♭, La♭, Re♭, Sol♭, Do♭ sırasıyla eklenir. Mi♭ minör, piyanoda aynı tuşlara denk gelen Re♯ minör (6 diyez) olarak da yazılabilir.
Doğal, armonik ve melodik minör farkı
Üç biçim aynı başlangıç sesini ve aynı küçük üçlüyü paylaşır; farklar altıncı ve yedinci derecededir.
| Biçim | Değişen derece | La minör | Do minör |
|---|---|---|---|
| Doğal | Değişiklik yok | La–Si–Do–Re–Mi–Fa–Sol–La | Do–Re–Mi♭–Fa–Sol–La♭–Si♭–Do |
| Armonik | 7. derece yarım ses yükselir | La–Si–Do–Re–Mi–Fa–Sol♯–La | Do–Re–Mi♭–Fa–Sol–La♭–Si–Do |
| Melodik (çıkış) | 6. ve 7. derece yarım ses yükselir | La–Si–Do–Re–Mi–Fa♯–Sol♯–La | Do–Re–Mi♭–Fa–Sol–La–Si–Do |
Armonik minörde yükseltilen yedinci derece, merkeze yarım ses uzaklıkta bir yeden (sansible) oluşturur ve çeken akoru majöre çevirir: La minörde Mi–Sol–Si yerine Mi–Sol♯–Si. Bunun yan etkisi, altıncı ile yedinci derece arasında üç yarım seslik bir aralık (artık ikili, Fa–Sol♯) açılmasıdır. Kullanım örneklerini armonik minör dizi yazısında bulabilirsiniz.
Melodik minör bu sıçramayı yumuşatmak için çıkarken altıncı dereceyi de yükseltir. Klasik kullanımda inişte çoğunlukla doğal minöre dönülür (La–Sol–Fa–Mi–Re–Do–Si–La); cazda ise dizi iki yönde de aynı seslerle kullanılır. Ayrıntılı karşılaştırma için melodik minör dizi yazısına bakabilirsiniz.
Armonik ya da melodik minör ayrı bir ton değildir: La merkezli bir parçada Sol♯ ya da Fa♯ görülse de ton La minördür. Yükseltilmiş sesler donanıma yazılmaz, notanın önüne geçici işaret olarak eklenir. Mi minörde aynı iş için Re♯ kullanılır; Si majör (B) ya da B7 akorundan Em akoruna dönüşte bu yükseltilmiş yedinci derece duyulur. Doğal minördeki Bm–Em dönüşünde ise Re doğal kalır.
Dizileri enstrümanda ya da sesle uygulamalı çalışmak isterseniz Foni Sanat müzik programları sayfasına göz atabilirsiniz.
