Nota, bir sesin ne kadar ince ya da kalın olduğunu (ses yüksekliğini) ve ne kadar süreceğini gösteren yazılı işarettir. Notalar beş çizgili dizeğe yazılır: notanın dizekteki yeri adını, şekli ise süresini belirler. Batı müziğinde yedi temel nota adı vardır: do, re, mi, fa, sol, la, si.
Günlük dilde nota kelimesi iki anlamda kullanılır: tek tek sesler için (“do notası”) ve bir eserin yazılı hâli için (“şarkının notası”). Kelime, Latincede “işaret” anlamına gelen nota sözcüğünden gelir.
Nota isimleri: do, re, mi, fa, sol, la, si
Yedi nota adı sırayla tizleşir. Si’den sonra yeniden do gelir; bu yeni do, ilk do’nun bir oktav tizidir. İngilizce kaynaklarda, akor sembollerinde ve müzik yazılımlarında aynı notalar harflerle gösterilir:
| Solfej adı | Do | Re | Mi | Fa | Sol | La | Si |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Harf adı | C | D | E | F | G | A | B |
Harf sistemi La’dan başlar (A = La); bu yüzden Do’dan başlayan dizi harflerle C–D–E–F–G–A–B diye yazılır. Almanca kaynaklarda Si için H harfi kullanılır, B ise Si bemol anlamına gelir. Akor sembolleri (C, Am, G7) harf adlarıyla yazıldığı için iki sistemi birlikte öğrenmek işinizi kolaylaştırır.
Diyez, bemol ve natürel
Yedi nota adı piyanodaki beyaz tuşlara karşılık gelir. Aradaki siyah tuşlar değiştirici işaretlerle adlandırılır: diyez (♯) notayı yarım ses tizleştirir, bemol (♭) yarım ses pesleştirir, natürel (♮) önceki işareti kaldırır. Do ile Re arasındaki siyah tuş hem Do♯ hem Re♭ diye okunabilir. Böylece bir oktavda 12 farklı ses bulunur: 7 beyaz ve 5 siyah tuş. Mi–Fa ve Si–Do arasında siyah tuş yoktur, çünkü bu notalar arasında zaten yarım ses vardır. Tuşların klavye boyunca nasıl sıralandığını piyanoda kaç tuş var yazısında görebilirsiniz.
Dizek nedir? Porte ve anahtar
Dizek, üzerine ya da arasına nota yazılan, aralıkları birbirine eşit beş paralel çizgidir; TDK aynı anlamda porte sözcüğünü de verir. Beş çizginin arasında dört aralık vardır. Çizgiler ve aralıklar alttan yukarı sayılır ve nota yukarı çıktıkça ses incelir. Dizeğin dışında kalan notalar için kısa ek çizgiler kullanılır.
Dizeğin başındaki anahtar, çizgilere hangi notanın düştüğünü belirler:
- Sol anahtarı: 2. çizgiyi sol yapar. Alttan yukarı çizgiler Mi, Sol, Si, Re, Fa; aralıklar Fa, La, Do, Mi notalarını taşır. Orta Do, dizeğin altındaki ilk ek çizgidedir.
- Fa anahtarı: 4. çizgiyi fa yapar. Alttan yukarı çizgiler Sol, Si, Re, Fa, La; aralıklar La, Do, Mi, Sol notalarını taşır. Orta Do, dizeğin üstündeki ilk ek çizgidedir.
Piyano notasında iki dizek birlikte yazılır: üstteki genellikle sol anahtarında sağ eli, alttaki fa anahtarında sol eli gösterir. Do anahtarını ve anahtarların hangi çalgılarda kullanıldığını solfej nedir yazısında bulabilirsiniz.
Nota değerleri tablosu
Nota değeri, notanın ne kadar süreceğini gösterir. Değerler ikiye bölünerek ilerler: bir birlik iki ikiliğe, bir ikilik iki dörtlüğe, bir dörtlük iki sekizliğe eşittir. Her nota değerinin aynı uzunlukta bir susma işareti vardır; buna es (bazı kaynaklarda sus) denir. Tablodaki vuruş sayıları, dörtlüğün bir vuruş sayıldığı ölçüler (2/4, 3/4, 4/4) içindir.
| Nota değeri | Görünüşü | Vuruş | Aynı süredeki es |
|---|---|---|---|
| Birlik | İçi boş oval, sapsız | 4 | Birlik es: 4. çizgiden aşağı sarkan küçük dikdörtgen |
| İkilik | İçi boş oval, saplı | 2 | İkilik es: 3. çizginin üstüne oturan küçük dikdörtgen |
| Dörtlük | İçi dolu oval, saplı | 1 | Dörtlük es: dikey, zikzak biçimli işaret |
| Sekizlik | İçi dolu, saplı, bir kuyruklu | ½ | Sekizlik es: tek kancalı, 7 rakamına benzer |
| Onaltılık | İçi dolu, saplı, iki kuyruklu | ¼ | Onaltılık es: iki kancalı |
| Otuzikilik | İçi dolu, saplı, üç kuyruklu | ⅛ | Otuzikilik es: üç kancalı |
Yan yana gelen sekizlik ve daha kısa notaların kuyrukları çoğu zaman düz bir çizgiyle birleştirilir. Bu yazım okumayı kolaylaştırır, süreyi değiştirmez. Birlik es ayrıca, ölçü sayısı ne olursa olsun, bütün bir ölçü boyunca susulacağını göstermek için kullanılır.
İngilizce kaynaklarda bu değerler whole note, half note, quarter note, eighth note, sixteenth note ve thirty-second note olarak geçer. ABRSM gibi İngiliz sınav kurumlarının materyallerinde semibreve, minim, crotchet, quaver, semiquaver ve demisemiquaver adlarını görürsünüz.
Noktalı nota ve bağ
Uzatma noktası, notanın sağına konur ve notayı kendi değerinin yarısı kadar uzatır. Noktalı ikilik 2 + 1 = 3 vuruş, noktalı dörtlük 1 + ½ = 1½ vuruş, noktalı sekizlik ½ + ¼ = ¾ vuruş sürer. İki nokta varsa ikinci nokta, birinci noktanın yarısı kadar daha ekler: çift noktalı ikilik 2 + 1 + ½ = 3½ vuruştur. Esler de aynı kuralla noktalanabilir.
Uzatma bağı, aynı yükseklikteki iki notayı birleştiren eğri çizgidir. İkinci nota yeniden çalınmaz ya da söylenmez; süresi birincisine eklenir. Bir dörtlük, bağla bir sekizliğe bağlanırsa 1½ vuruş tutulur. Bağ, özellikle bir sesin ölçü çizgisini aşarak devam ettiği yerlerde kullanılır. Farklı yükseklikteki notaları kapsayan eğri ise legato bağıdır ve notaların kesintisiz, bağlı çalınacağını gösterir.
Ölçü ve ölçü sayısı: 4/4 örneği
Müzik, ölçü çizgileriyle eşit zaman dilimlerine ayrılır; iki ölçü çizgisi arasındaki bölüme ölçü denir. Parçanın başındaki ölçü sayısı, bir ölçüye ne kadar süre sığacağını söyler: üstteki rakam vuruş sayısını, alttaki rakam vuruş birimini gösterir. Alttaki 4 dörtlüğü, 8 sekizliği, 2 ikiliği anlatır.
4/4’te (dört dörtlük) her ölçüde dörtlük değerinde dört vuruş vardır. Bu süreyi farklı biçimlerde doldurabilirsiniz:
- 1 birlik
- 2 ikilik
- 4 dörtlük
- 8 sekizlik ya da 16 onaltılık
- 1 noktalı ikilik ve 1 dörtlük
- 1 ikilik, 1 dörtlük ve 1 dörtlük es
Aynı mantık diğer ölçülerde de geçerlidir: 3/4’te noktalı ikilik bir ölçüyü doldurur, 2/4’te bir ikilik yeter. Bazı notalarda 4/4 yerine büyük bir C harfi, 2/2 yerine üzerinden dikey çizgi geçen bir C görürsünüz. Ritimden sonra aralık, dizi ve akorla devam eden çalışma sırası için müzik teorisine nereden başlanır rehberine bakabilirsiniz.
Nota nasıl yazılır?
Elle nota yazarken aşağıdaki sırayı izleyin. Nota yazma programları bu kuralların çoğunu kendiliğinden uygular, ama kâğıt üzerinde bunları sizin bilmeniz gerekir.
- Dizek: Hazır porteli nota kâğıdı kullanın ya da aralıkları eşit beş çizgi çizin.
- Anahtar: Dizeğin başına anahtarı koyun. Sol anahtarının kıvrımı 2. çizgiyi sarar; fa anahtarının iki noktası 4. çizginin iki yanına gelir.
- Donanım ve ölçü sayısı: Parçanın tonunda diyez ya da bemol varsa bunları anahtarın hemen sağına yazın; bu işaretlere donanım denir. Ölçü sayısını, üst üste iki rakam olarak donanımdan sonra ekleyin.
- Nota başı: Nota başını, adına göre ya bir çizginin üzerine (çizgi başın ortasından geçer) ya da iki çizgi arasındaki aralığa yerleştirin. Dizeğin dışına çıkan notalar için kısa ek çizgiler çizin.
- Sap ve kuyruk: Orta çizginin (3. çizgi) altındaki notaların sapı sağdan yukarı, orta çizgideki ve üstündeki notaların sapı soldan aşağı çizilir. Sap yaklaşık bir oktav uzunluğundadır. Kuyruk, sap hangi yöne bakarsa baksın sağ tarafa eklenir.
- Ölçü çizgileri: Ölçüdeki süreler ölçü sayısını doldurduğunda dikey bir ölçü çizgisi çekin. Parçanın sonunu ince ve kalın iki çizgiden oluşan bitiş çizgisiyle gösterin.
Kısa alıştırma: 4/4’te ölçüleri okuyun
Aşağıdaki ölçüleri önce vuruşları yüksek sesle sayarak, sonra el vurarak okuyun. Parantez içindeki vuruşlarda ses ya uzar ya da susulur. Her ölçüde toplamın 4 vuruş olduğunu kontrol edin.
- Dörtlük, dörtlük, ikilik: 1 + 1 + 2 = 4. Sayış: “bir, iki, üç, (dört)”.
- Sekizlik, sekizlik, dörtlük, dörtlük es, dörtlük: ½ + ½ + 1 + 1 + 1 = 4. Sayış: “bir ve, iki, (üç), dört”.
- Noktalı dörtlük, sekizlik, ikilik: 1½ + ½ + 2 = 4. Sayış: “bir, (iki) ve, üç, (dört)”.
- Birlik: 4. Sayış: “bir, (iki), (üç), (dört)” boyunca tek ses.
Şimdi kendinizi sınayın. Aşağıdaki seçeneklerden hangisi 4/4’lük bir ölçüye sığmaz?
- A) İkilik, dörtlük, dörtlük
- B) Noktalı ikilik, ikilik
- C) Dörtlük, sekizlik, sekizlik, ikilik
Cevap B’dir. Noktalı ikilik 3, ikilik 2 vuruş sürer; toplam 5 vuruş ölçüye sığmaz. A ve C tam 4 vuruştur. Okuduğunuz ritmi klavyede notalarla birleştirmek için piyanoda nota okuma rehberindeki adımları izleyebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Nota neyin kısaltması?
Nota bir kısaltma değildir, baş harflerden oluşmuş bir sözcük de değildir. TDK, sözcüğün Türkçeye İtalyancadaki nota’dan geçtiğini belirtir; kökü Latincede “işaret, im” anlamına gelen nota’dır. Müzikteki anlamı da buradan gelir: bir sesi gösteren işaret. Aynı sözcüğün ikinci anlamı diplomasiyle ilgilidir; bir devletin başka bir devlete gönderdiği resmî uyarı yazısına da nota (muhtıra) denir.
Bir notaya ne denir?
Müzikte bir sesin yüksekliğini ve süresini gösteren işarete nota denir; TDK’nin tanımıyla nota, “bir müzik sesini belirtmeye yarayan işaret”tir. Notanın dizekteki yeri adını (do, re, mi…), biçimi süresini (dörtlük, sekizlik…) gösterir. Bir eserin yazılı hâline de nota denir. Orkestra eserlerinde bütün çalgıların partilerini bir arada gösteren nota defterine ise partisyon adı verilir.
Kaç tane nota var?
Yedi nota adı vardır: do, re, mi, fa, sol, la ve si. Bu adlar diyez ve bemolle birlikte bir oktavda 12 farklı sese karşılık gelir ve her oktavda tekrar eder; 88 tuşlu bir piyanoda 88 ayrı ses çalınabilmesi bundandır. Süre bakımından ise yukarıdaki tabloda birlikten otuzikiliğe altı temel nota değeri yer alır; daha kısa değerler nadiren kullanılır.
En yüksek nota hangisi?
Nota yazısında bir üst sınır yoktur: ek çizgiler ve “bir oktav tiz çal” anlamına gelen 8va işaretiyle istenen yükseklik yazılabilir. Sınırı çalgılar ve kulak belirler. 88 tuşlu piyanonun en tiz notası Do8’dir (C8, yaklaşık 4.186 Hz); insan kulağının üst sınırı ise genellikle 20.000 Hz olarak verilir ve yaşla birlikte düşer.
Neden 7 nota var?
Batı müziğinin temelindeki majör ve minör diziler, bir oktav içinde yedi farklı ses kullanır: beş tam ses ve iki yarım ses. Sekizinci ses ilkinin bir oktav tizidir ve aynı adı alır. Bu yedi ses, aralarında tam beşli bulunan altı adımla da elde edilir: Fa–Do–Sol–Re–La–Mi–Si. Heceler de bu diziyi izler; Guido d’Arezzo’nun ut, re, mi, fa, sol, la hecelerine yedinci ses için si 17. yüzyılda eklendi. Dizilerin yapısını müzikte dizi nedir yazısında bulabilirsiniz.