Nota, bir sesin ne kadar ince ya da kalın olduğunu (ses yüksekliğini) ve ne kadar süreceğini gösteren yazılı işarettir. Notalar beş çizgili dizeğe yazılır: notanın dizekteki yeri adını, şekli ise süresini belirler. Batı müziğinde yedi temel nota adı vardır: do, re, mi, fa, sol, la, si.
Günlük dilde nota kelimesi iki anlamda kullanılır: tek tek sesler için (“do notası”) ve bir eserin yazılı hâli için (“şarkının notası”). Kelime, Latincede “işaret” anlamına gelen nota sözcüğünden gelir.
Nota isimleri: do, re, mi, fa, sol, la, si
Yedi nota adı sırayla tizleşir. Si’den sonra yeniden do gelir; bu yeni do, ilk do’nun bir oktav tizidir. İngilizce kaynaklarda, akor sembollerinde ve müzik yazılımlarında aynı notalar harflerle gösterilir:
| Solfej adı | Do | Re | Mi | Fa | Sol | La | Si |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Harf adı | C | D | E | F | G | A | B |
Harf sistemi La’dan başlar (A = La); bu yüzden Do’dan başlayan dizi harflerle C–D–E–F–G–A–B diye yazılır. Almanca kaynaklarda Si için H harfi kullanılır, B ise Si bemol anlamına gelir. Akor sembolleri (C, Am, G7) harf adlarıyla yazıldığı için iki sistemi birlikte öğrenmek işinizi kolaylaştırır.
Diyez, bemol ve natürel
Yedi nota adı piyanodaki beyaz tuşlara karşılık gelir. Aradaki siyah tuşlar değiştirici işaretlerle adlandırılır: diyez (♯) notayı yarım ses tizleştirir, bemol (♭) yarım ses pesleştirir, natürel (♮) önceki işareti kaldırır. Do ile Re arasındaki siyah tuş hem Do♯ hem Re♭ diye okunabilir. Böylece bir oktavda 12 farklı ses bulunur: 7 beyaz ve 5 siyah tuş. Mi–Fa ve Si–Do arasında siyah tuş yoktur, çünkü bu notalar arasında zaten yarım ses vardır. Tuşların klavye boyunca nasıl sıralandığını piyanoda kaç tuş var yazısında görebilirsiniz.
Dizek (porte) ve anahtar
Notalar, beş yatay çizgi ve aralarındaki dört boşluktan oluşan dizeğe yazılır; dizeğe porte de denir. Çizgiler ve aralıklar alttan yukarı sayılır ve nota yukarı çıktıkça ses incelir. Dizeğin dışında kalan notalar için kısa ek çizgiler kullanılır.
Dizeğin başındaki anahtar, çizgilere hangi notanın düştüğünü belirler:
- Sol anahtarı: 2. çizgiyi sol yapar. Alttan yukarı çizgiler Mi, Sol, Si, Re, Fa; aralıklar Fa, La, Do, Mi notalarını taşır. Orta Do, dizeğin altındaki ilk ek çizgidedir.
- Fa anahtarı: 4. çizgiyi fa yapar. Alttan yukarı çizgiler Sol, Si, Re, Fa, La; aralıklar La, Do, Mi, Sol notalarını taşır. Orta Do, dizeğin üstündeki ilk ek çizgidedir.
Piyano notasında iki dizek birlikte yazılır: üstteki genellikle sol anahtarında sağ eli, alttaki fa anahtarında sol eli gösterir. Do anahtarını ve anahtarların hangi çalgılarda kullanıldığını solfej nedir yazısında bulabilirsiniz.
Nota değerleri tablosu
Nota değeri, notanın ne kadar süreceğini gösterir. Değerler ikiye bölünerek ilerler: bir birlik iki ikiliğe, bir ikilik iki dörtlüğe, bir dörtlük iki sekizliğe eşittir. Her nota değerinin aynı uzunlukta bir susma işareti vardır; buna es (bazı kaynaklarda sus) denir. Tablodaki vuruş sayıları, dörtlüğün bir vuruş sayıldığı ölçüler (2/4, 3/4, 4/4) içindir.
| Nota değeri | Görünüşü | Vuruş | Aynı süredeki es |
|---|---|---|---|
| Birlik | İçi boş oval, sapsız | 4 | Birlik es: 4. çizgiden aşağı sarkan küçük dikdörtgen |
| İkilik | İçi boş oval, saplı | 2 | İkilik es: 3. çizginin üstüne oturan küçük dikdörtgen |
| Dörtlük | İçi dolu oval, saplı | 1 | Dörtlük es: dikey, zikzak biçimli işaret |
| Sekizlik | İçi dolu, saplı, bir kuyruklu | ½ | Sekizlik es: tek kancalı, 7 rakamına benzer |
| Onaltılık | İçi dolu, saplı, iki kuyruklu | ¼ | Onaltılık es: iki kancalı |
| Otuzikilik | İçi dolu, saplı, üç kuyruklu | ⅛ | Otuzikilik es: üç kancalı |
Yan yana gelen sekizlik ve daha kısa notaların kuyrukları çoğu zaman düz bir çizgiyle birleştirilir. Bu yazım okumayı kolaylaştırır, süreyi değiştirmez. Birlik es ayrıca, ölçü sayısı ne olursa olsun, bütün bir ölçü boyunca susulacağını göstermek için kullanılır.
İngilizce kaynaklarda bu değerler whole note, half note, quarter note, eighth note, sixteenth note ve thirty-second note olarak geçer. ABRSM gibi İngiliz sınav kurumlarının materyallerinde semibreve, minim, crotchet, quaver, semiquaver ve demisemiquaver adlarını görürsünüz.
Noktalı nota ve bağ
Uzatma noktası, notanın sağına konur ve notayı kendi değerinin yarısı kadar uzatır. Noktalı ikilik 2 + 1 = 3 vuruş, noktalı dörtlük 1 + ½ = 1½ vuruş, noktalı sekizlik ½ + ¼ = ¾ vuruş sürer. İki nokta varsa ikinci nokta, birinci noktanın yarısı kadar daha ekler: çift noktalı ikilik 2 + 1 + ½ = 3½ vuruştur. Esler de aynı kuralla noktalanabilir.
Uzatma bağı, aynı yükseklikteki iki notayı birleştiren eğri çizgidir. İkinci nota yeniden çalınmaz ya da söylenmez; süresi birincisine eklenir. Bir dörtlük, bağla bir sekizliğe bağlanırsa 1½ vuruş tutulur. Bağ, özellikle bir sesin ölçü çizgisini aşarak devam ettiği yerlerde kullanılır. Farklı yükseklikteki notaları kapsayan eğri ise legato bağıdır ve notaların kesintisiz, bağlı çalınacağını gösterir.
Ölçü ve ölçü sayısı: 4/4 örneği
Müzik, ölçü çizgileriyle eşit zaman dilimlerine ayrılır; iki ölçü çizgisi arasındaki bölüme ölçü denir. Parçanın başındaki ölçü sayısı, bir ölçüye ne kadar süre sığacağını söyler: üstteki rakam vuruş sayısını, alttaki rakam vuruş birimini gösterir. Alttaki 4 dörtlüğü, 8 sekizliği, 2 ikiliği anlatır.
4/4’te (dört dörtlük) her ölçüde dörtlük değerinde dört vuruş vardır. Bu süreyi farklı biçimlerde doldurabilirsiniz:
- 1 birlik
- 2 ikilik
- 4 dörtlük
- 8 sekizlik ya da 16 onaltılık
- 1 noktalı ikilik ve 1 dörtlük
- 1 ikilik, 1 dörtlük ve 1 dörtlük es
Aynı mantık diğer ölçülerde de geçerlidir: 3/4’te noktalı ikilik bir ölçüyü doldurur, 2/4’te bir ikilik yeter. Bazı notalarda 4/4 yerine büyük bir C harfi, 2/2 yerine üzerinden dikey çizgi geçen bir C görürsünüz. Ritimden sonra aralık, dizi ve akorla devam eden çalışma sırası için müzik teorisine nereden başlanır rehberine bakabilirsiniz.
Kısa alıştırma: 4/4’te ölçüleri okuyun
Aşağıdaki ölçüleri önce vuruşları yüksek sesle sayarak, sonra el vurarak okuyun. Parantez içindeki vuruşlarda ses ya uzar ya da susulur. Her ölçüde toplamın 4 vuruş olduğunu kontrol edin.
- Dörtlük, dörtlük, ikilik: 1 + 1 + 2 = 4. Sayış: “bir, iki, üç, (dört)”.
- Sekizlik, sekizlik, dörtlük, dörtlük es, dörtlük: ½ + ½ + 1 + 1 + 1 = 4. Sayış: “bir ve, iki, (üç), dört”.
- Noktalı dörtlük, sekizlik, ikilik: 1½ + ½ + 2 = 4. Sayış: “bir, (iki) ve, üç, (dört)”.
- Birlik: 4. Sayış: “bir, (iki), (üç), (dört)” boyunca tek ses.
Şimdi kendinizi sınayın. Aşağıdaki seçeneklerden hangisi 4/4’lük bir ölçüye sığmaz?
- A) İkilik, dörtlük, dörtlük
- B) Noktalı ikilik, ikilik
- C) Dörtlük, sekizlik, sekizlik, ikilik
Cevap B’dir. Noktalı ikilik 3, ikilik 2 vuruş sürer; toplam 5 vuruş ölçüye sığmaz. A ve C tam 4 vuruştur. Okuduğunuz ritmi klavyede notalarla birleştirmek için piyanoda nota okuma rehberindeki adımları izleyebilirsiniz.