Vokal, müzikte insan sesiyle söylenen bölümün genel adıdır. Bir şarkının söylenen kısmı, onu söyleyen kişi ya da kayıttaki ses kanalı için “vokal” denir: “şarkının vokali”, “grubun vokali”, “vokal kaydı” gibi. Ana melodiyi söyleyen sese lead (ana) vokal, ona destek veren seslere back (arka) vokal, ana melodiye farklı bir perdeden eşlik eden sese armoni vokali denir.
Kelime Türkçeye Fransızca vocal sözcüğünden geçmiştir. TDK sözlüğünde sıfat olarak “sesle ilgili”, müzik terimi olarak “iyi işlenmiş, düzenlenmiş ses” anlamını taşır. Dil bilgisinde ise vokal, Almanca Vokal sözcüğünden gelen ayrı bir kullanımla “ünlü” (sesli harf) demektir; bu anlamın müzikteki vokalle ilgisi yoktur.
Müzikte vokal ne anlama gelir?
Müzik konuşulurken “vokal” bağlama göre üç şeyi anlatır:
- Söylenen partiyi: “Nakarattaki vokal çok tizde kalmış” derken şarkının söylenen kısmı kastedilir.
- Söyleyen kişiyi: “Grubun vokali değişti” cümlesinde vokal, şarkıcının yerine kullanılır.
- Kayıttaki ses kanalını: Stüdyoda “vokal biraz geride kalmış” dendiğinde miksteki ses kanalından söz edilir.
Vokal müzik ise TDK tanımıyla “şarkı, opera, oratoryo gibi insan sesi için yapılmış beste”dir ve yalnızca çalgılarla çalınan enstrümantal müziğin karşısında durur. Hiç çalgı eşliği olmadan, yalnızca insan sesleriyle söylenen müziğe a cappella denir.
Lead vokal ne demek?
Lead vokal, İngilizce “lead vocal” ifadesinden gelir ve “ana vokal” demektir: şarkının ana melodisini ve sözlerini taşıyan ses. Dinleyicinin şarkıyı hatırlarken mırıldandığı çizgi genellikle lead vokaldir. Türkçede bir grubun ana şarkıcısı için çoğunlukla “solist” denir; TDK solisti “bir müzik eserini tek başına çalan, söyleyen sanatçı” olarak tanımlar.
Lead vokal her zaman tek kişiye ait değildir. Bazı gruplarda kıtaları bir üye, nakaratı başka bir üye söyler; düetlerde iki ses ana melodiyi sırayla ya da birlikte taşır. Kayıtta lead vokal genellikle miksin ortasına ve önüne yerleştirilir; ses düzeyi ve efektler sözlerin anlaşılır kalmasına göre ayarlanır.
Back vokal nedir?
Back vokal, İngilizcedeki “backing vocals” ifadesinin Türkçede yerleşmiş kısaltmasıdır ve ana vokale destek olan seslerin tümünü anlatır. “Arka vokal” ya da “geri vokal” de denir. Başlıca görevleri şunlardır:
- Nakaratı kalabalıklaştırıp güçlendirmek.
- Ana melodiye armoniyle eşlik etmek.
- Soru-cevap kalıbında ana vokale karşılık vermek: Ana vokal bir satır söyler, back vokaller kısa bir cevapla tamamlar.
- “Uuu”, “aaa” gibi sözsüz, uzun seslerle şarkıya zemin oluşturmak.
Canlı performansta back vokali ayrı şarkıcılar yapabileceği gibi grubun gitaristi, basçısı ya da davulcusu da kendi mikrofonundan söyleyebilir. Back vokalde asıl beceri, sesi ana vokalin önüne geçirmeden onunla kaynaştırmaktır: aynı ünlü rengi, aynı nefes yeri, aynı anda biten hece sonları.
Armoni vokali çoğu zaman back vokalin bir türüdür, ama her back vokal armoni değildir. Ana melodiyle aynı perdeden, yani unison söylenen bir nakarat da back vokaldir.
Armoni vokali nedir?
Armoni vokali, ana melodiyle aynı anda ama farklı bir perdeden söylenen ikinci (bazen üçüncü ya da dördüncü) sestir. TDK armoniyi “iki veya daha çok sesin aynı anda kulağa hoş gelecek bir biçimdeki uygunluğu” olarak tanımlar. Popüler müzikte sık kullanılan bir yol, ana melodiyi üçlü aralık yukarıdan ya da aşağıdan izlemektir: Ana melodi do–re–mi diye ilerlerken üstten armoni mi–fa–sol diye eşlik eder.
Armoni söylemek, kendi partinizi ana melodiye kapılmadan tutabilmeyi gerektirir; bu da kulak eğitimi ister. Başlamak için sevdiğiniz bir şarkının nakaratında ana melodiyi değil, arkadaki ikinci sesi dinleyip onu bulmaya çalışın.
Grupta ve stüdyoda vokal: üç örnek
Dört kişilik bir rock grubu: Gitar da çalan solist kıtaları ve nakaratı söyler. Basçı nakaratta üstten armoni yapar, davulcu köprü bölümünde solistin satırlarına kısa cevaplar verir. Sahnede her üyenin mikrofonu vardır, ama sözlerin tamamını yalnızca solist taşır.
Pop konseri: Şarkıcının arkasında iki ya da üç back vokalist durur. Nakaratı kalınlaştırır, yüksek notalarda ana sesi destekler, şarkıcı mikrofonu seyirciye çevirdiğinde şarkıyı sürdürürler.
Stüdyo kaydı: Önce lead vokal kaydedilir; genellikle birkaç tekrar (take) alınır ve en iyi bölümler birleştirilir. Ardından aynı kişi nakaratı ikinci kez aynı perdeden söyler; bu çiftleme (double) sesi daha dolgun duyurur. En son armoni ve back vokal katmanları eklenir; bazı prodüksiyonlarda bütün katmanları aynı şarkıcı söyler. Kayıt gününe hazırlığı stüdyoda vokal kaydı yazısında ayrıntılı bulabilirsiniz.
Vokalist ile şarkıcı arasındaki fark
Günlük dilde çoğu zaman aynı anlamda kullanılsalar da kelimelerin ağırlığı farklıdır:
- Şarkıcı: TDK’ye göre “şarkı söyleyen, şarkı söyleme yeteneği olan veya mesleği şarkı söylemek olan kimse”. En genel kelimedir; kendi adıyla konser veren sanatçı da koroda söyleyen kişi de şarkıcıdır.
- Vokalist: TDK iki anlam verir: “müzik türlerinde solisti arka planda destekleyen kimse” ve “bir müzik topluluğunda şarkı söyleyen kimse”. Sözlük anlamı, bir grup ya da prodüksiyon içindeki rolü öne çıkarır. Gündelik kullanımda grubun ana şarkıcısına da vokalist denir.
- Solist: Topluluğun önünde ana partiyi söyleyen kişidir. Orkestra ya da koro eşliğinde tek başına söyleyen sanatçı için de kullanılır.
Pratikte kendi adıyla sahneye çıkan biri “şarkıcı”, bir grubun içinde söyleyen biri “vokalist” ya da “solist”, bir şarkıcının arkasında destek veren kişi “back vokalist” diye anılır. “Ses sanatçısı” da şarkıcı için kullanılan daha resmî bir ifadedir. “Seslendirme sanatçısı” ise dublaj, reklam ya da anons gibi konuşma sesiyle çalışan kişidir; şarkıcıyla karıştırılmamalıdır.
Vokal performansı neye göre değerlendirilir?
“Sesi güzel” demek bir izlenimdir; performansı değerlendirmek için ayrı ayrı bakılacak ölçütler gerekir. Bir kaydı ya da canlı performansı dinlerken şu soruları sorabilirsiniz:
| Ölçüt | Ne dinlenir? |
|---|---|
| Entonasyon | Notalar doğru perdede mi, uzun seslerde perde kayıyor mu? Hedef perdeden sapmaya detone olmak denir. |
| Ritim ve zamanlama | Girişler zamanında mı, sözler vuruşa oturuyor mu? |
| Ses rengi ve tını | Ses şarkının karakterine uyuyor mu, ses bölgeleri arasında geçerken tını kırılıyor mu? |
| Nefes ve cümleleme | Nefes yerleri cümleyi anlamsız bir yerden bölüyor mu, uzun cümlelerin sonu düşüyor mu? |
| Söz anlaşılırlığı | Sözler anlaşılıyor mu, ünsüzler kayboluyor mu? |
| Dinamik | Yumuşak ve güçlü bölümler arasında bilinçli bir fark var mı? |
| Yorum ve stil | Söyleyiş şarkının türüne uygun mu, sözlerin anlamı yoruma yansıyor mu? |
| Dayanıklılık | Ses, konser ya da kayıt boyunca aynı kalitede sürüyor mu? |
Back vokalde bunlara kaynaşma da eklenir: Back vokalistin sesi ana vokali ve öteki back vokalleri bastırmamalı, ünlüler aynı renkte söylenmeli, hece sonları aynı anda bitmelidir.
Sesinizi geliştirmek için başlangıç önerileri
- Kendinizi kaydedin. Sevdiğiniz bir şarkının bir kıtasını telefonunuza kaydedip ertesi gün dinleyin. Kaydı yukarıdaki tablodaki ölçütlerden yalnızca biriyle değerlendirin.
- Rahat ses bölgenizi tanıyın. Zorlanmadan söyleyebildiğiniz en kalın ve en ince notalar ile sesinizin en rahat olduğu bölge, şarkı ve ton seçiminizi belirler. Soprano, alto, tenor ve bariton gibi sınıflar için ses türleri yazısına bakabilirsiniz.
- Kısa bir ısınmayla başlayın. Dudak titreştirme ve rahat bir bölgede mırıldanarak yapılan birkaç dakikalık ısınma, sesi doğrudan zor bir şarkıya sokmaktan daha güvenlidir.
- Armoni deneyin. Bir şarkının nakaratındaki ikinci sesi bulup onu söylemeye çalışın. Bu çalışma hem kulağınızı hem de kendi partinizi tutma becerinizi geliştirir.
- Nefesi cümleye göre planlayın. Söz kâğıdında nefes alacağınız yerleri işaretleyin. Nefesin yetmediği yerde cümleyi ortadan bölmek yerine bir önceki durakta nefes alın.
- Ağrıyı ciddiye alın. Söylerken boğazınızda ağrı ya da yanma hissederseniz zorlamayı bırakın; geçmeyen ses kısıklığında kulak burun boğaz hekimine başvurun.
- Geri bildirim alın. Kendi kulağınız bir noktadan sonra yetmez. Repertuvar, yorum ve sahne hazırlığı için bir vokal koçu, teknik gelişim için düzenli şan eğitimi yol gösterir.