Ses türleri, şarkı seslerinin rahat söylenen perde bölgesine, tınısına ve geçiş noktalarına göre sınıflandırılmasıdır. Klasik müzikte kadın sesleri inceden kalına soprano, mezzo-soprano ve kontralto (alto); erkek sesleri tenor, bariton ve bas olmak üzere altı ana türe ayrılır. Bas bariton ve kontratenor gibi ara sınıflar da kullanılır.
Bir sesin türünü yalnız ulaşılabilen en tiz ya da en pes nota belirlemez. Uzun cümlelerin rahat taşındığı bölge (tessitura), tını, geçiş noktaları ve repertuvar içindeki sürdürülebilir kullanım birlikte değerlendirilir. Aşağıdaki tablo bu yüzden bir tanı değil, yön göstericidir.
Ses türleri tablosu: yaklaşık ses aralıkları
| Ses türü | Grup | Yaklaşık aralık | Klasik müzikten örnek |
|---|---|---|---|
| Soprano | Kadın, tiz | Do4 – Do6 (C4–C6) | Leyla Gencer |
| Mezzo-soprano | Kadın, orta | La3 – La5 (A3–A5) | Cecilia Bartoli |
| Kontralto (koroda alto) | Kadın, pes | Fa3 – Fa5 (F3–F5) | Marian Anderson |
| Tenor | Erkek, tiz | Do3 – Do5 (C3–C5) | Luciano Pavarotti |
| Bariton | Erkek, orta | La2 – La4 (A2–A4) | Dietrich Fischer-Dieskau |
| Bas | Erkek, pes | Mi2 – Mi4 (E2–E4) | Fyodor Şalyapin |
Nota adlarının yanındaki sayı oktavı gösterir: Do4 piyanonun ortasındaki Do’dur (orta Do), Do5 onun bir oktav üstü, Do3 bir oktav altıdır. Aralıklar klasik şan kaynaklarında verilen tipik sınırlardır; kaynaklar arasında birkaç nota fark olabilir ve eğitimli sesler bu sınırların dışına çıkabilir. Pop, rock ya da caz gibi mikrofonla söylenen türlerde bu sınıflar bir zorunluluk değildir; şarkının tonu çoğu zaman sese göre ayarlanır.
Kadın ses tonları: inceden kalına
Kadın sesleri inceden kalına soprano, mezzo-soprano ve kontralto olarak sıralanır. Opera eğitiminde soprano ve mezzo-soprano kendi içinde koloratur, lirik ve dramatik gibi alt sınıflara da ayrılır; bu sınıflamaya Almanca kökenli Fach sistemi denir.
Soprano ne demek?
Soprano, en tiz kadın ses türüdür. Tipik aralığı orta Do (Do4) ile iki oktav üstündeki Do6 arasındadır. Bir sesin soprano sayılması için tiz notalara ulaşması yetmez; uzun cümleleri üst bölgede rahat taşıması, tınısı ve geçiş noktaları da bu sınıfa uymalıdır.
Mezzo-soprano nedir?
Mezzo-soprano, soprano ile kontralto arasındaki orta kadın sesidir; adı İtalyancada “yarım soprano” anlamına gelir. Tipik aralığı La3 ile La5 arasındadır. Bazı mezzolar soprano kadar tize çıkabilir; ayrımı çoğunlukla daha koyu tını ve orta bölgedeki rahatlık belirler.
Alto ile kontralto aynı şey mi?
Tam olarak değil. Alto, koro yazımında kadın seslerinin alt partisidir ve bu partiyi mezzo-sopranolar da söyleyebilir. Kontralto ise solo klasik sınıflandırmada en pes kadın ses türüdür; tipik aralığı Fa3 ile Fa5 arasındadır. Değerlendirmede koronun mu, solo repertuvarın mı kastedildiğini belirtmek karışıklığı önler.
Erkek ses tonları: inceden kalına
Erkek sesleri inceden kalına kontratenor, tenor, bariton, bas bariton ve bas olarak sıralanır. Temel üçlü tenor, bariton ve bastır; kontratenor ve bas bariton daha özel sınıflardır.
Kontratenor nedir?
Kontratenor, üst bölgede çoğunlukla falset kullanarak kontralto ya da mezzo-soprano aralığında söyleyen klasik erkek sesidir. 20. yüzyılın ikinci yarısında Barok operaya ilginin artmasıyla, bir zamanlar kastratoların söylediği rolleri üstlenerek yeniden yaygınlaşmıştır.
Tenor ne demek?
Tenor, temel erkek ses türleri içinde en tiz olanıdır. Tipik aralığı Do3 ile Do5 arasındadır. Tenor değerlendirmesinde yalnız tiz notalara değil, üst bölgede uzun cümlelerin ne kadar rahat taşındığına ve tınıya bakılır. Luciano Pavarotti bu türün en bilinen temsilcilerindendir.
Bariton ne demek?
Bariton, tenor ile bas arasında yer alan orta erkek sesidir ve en yaygın erkek ses türüdür. Tipik aralığı La2 ile La4 arasındadır. Bariton olup olmadığınızı anlamak için pes notalardan çok, sesin en dengeli kaldığı orta bölgeye bakılır.
Bas bariton ne demek?
Bas bariton, bas ile bariton arasında kalan erkek sesidir: basa yakın pes bölgeye inebilir, baritonun üst bölgesini de kullanabilir. Kaynaklar bu tür için tek bir standart aralık vermez; örneğin Wagner’in Die Walküre operasındaki Wotan rolü Fa2 ile Fa♯4 arasında yazılmıştır. Galli şarkıcı Bryn Terfel bilinen bir örnektir.
Bas ses nedir?
Bas, en pes erkek ses türüdür. Tipik aralığı Mi2 ile Mi4 arasındadır. Koro yazımında erkeklerin alt partisini, operada en pes rolleri üstlenir. Rus bas Fyodor Şalyapin, derin ve anlatımı güçlü sesiyle bu türün bilinen örneklerindendir.
Ses aralığı, tessitura ve ses türü aynı şey mi?
Hayır. Ses aralığı, ulaşılabilen en pes ve en tiz notalar arasındaki alanı anlatır. Tessitura, bir parçanın ya da sesin uzun süre rahat sürdürülebildiği bölgedir. Ses türü ise aralıkla birlikte tessitura, tını, geçiş bölgeleri ve repertuvar bağlamı değerlendirilerek verilen sınıftır.
| Kavram | Ne anlatır? | Tek başına neyi göstermez? |
|---|---|---|
| Ses aralığı | Ulaşılabilen alt ve üst nota sınırlarını | Hangi bölgede rahat ve sürdürülebilir söylendiğini |
| Tessitura | Uzun cümlelerin daha rahat taşındığı bölgeyi | Ses türünü tek bir denemeyle kesinleştirmeyi |
| Tını | Sesin kişiye özgü renk ve duyum özelliklerini | Yalnız tiz veya pes notaya göre sınıflandırmayı |
| Geçiş bölgeleri | Ses üretim yaklaşımının değiştiğinin hissedildiği alanları | Herkeste aynı sabit notada oluşan bir sınırı |
Geçiş bölgesine İtalyanca passaggio da denir. Göğüs sesinden kafa sesine geçişin nasıl çalışıldığını kafa sesi, göğüs sesi ve miks ses yazısında bulabilirsiniz.
Kendi ses türünüzü nasıl bulursunuz? Piyano ile 5 adımlı test
Evde bir piyano, klavye ya da telefondaki bir piyano uygulamasıyla kabaca fikir edinebilirsiniz. Test kesin bir sınıflandırma vermez; amacı rahat bölgenizi ve geçiş noktalarınızı görmektir. Başlamadan önce birkaç dakikalık hafif bir ısınma yapın; örnek bir rutin ses açma egzersizleri yazısında var.
- Başlangıç notasını bulun. Konuşma sesinize yakın bir perdede rahat bir “a” ya da “mm” söyleyin ve piyanoda aynı notayı bulun.
- Yarım ses yarım ses inin. Sesin tınısı kaybolmadan, hırıltıya ya da fısıltıya dönmeden söyleyebildiğiniz en pes notayı yazın.
- Aynı şekilde çıkın. Boğazınızı sıkmadan ve bağırmadan ulaşabildiğiniz en tiz notayı yazın. Zorlanma, ağrı ya da yanma hissederseniz orada bırakın.
- Rahat bölgeyi ve geçişleri işaretleyin. Bildiğiniz bir şarkının ilk dizesini birkaç farklı perdeden başlatın; yorulmadan tekrar edebildiğiniz bölgeyi ve sesin karakter değiştirdiği notaları not edin.
- Tabloyla karşılaştırın ve tekrarlayın. Sonucu yukarıdaki tabloyla karşılaştırın. Testi farklı günlerde en az iki kez tekrarlayın ve kayıtları bir eğitmenle dinleyin.
Örneğin rahatça söyleyebildiğiniz aralık kabaca La2 ile La4 arasındaysa bu, bariton yönünde bir ipucudur; ama tınınız ve geçiş noktalarınız başka bir sınıfa işaret edebilir. Ergenlikte ses değişimi sürerken yapılan test de yanıltıcı olabilir. Ses türü bir sağlık tanısı değildir ve repertuvar boyunca yeniden değerlendirilebilir. Kesin bir sınıflandırma gerekiyorsa sonucu birebir şan dersinde bir eğitmenle değerlendirin; şan eğitiminin neleri kapsadığını şan eğitimi nedir yazısında okuyabilirsiniz.
Şarkıyı iki üç yakın tonda deneyin
Bir şarkıyı yalnız en üst ve en alt notasına bakarak seçmek yanıltıcı olabilir. Aynı kısa bölümü iki ya da üç yakın tonda deneyin; her denemede cümlenin başlangıcını, uzun notaları ve geçiş hissini ayrı ayrı not edin. Amaç en geniş aralığı göstermek değil, parçanın hangi tonda daha tutarlı ve rahat sürdürülebildiğini görmektir. Karşılaştırmanın anlamlı olması için artikülasyonu, ritmi ve yorumu her tonda aynı tutun.
Çalışma kaydına parça adını, denenen tonu, rahat başlayan bölümü ve yeniden ele alınacak cümleyi yazın. Soprano, tenor ya da bariton gibi bir etiket eklediyseniz bunu kesin sonuç değil, repertuvar seçimini konuşmak için geçici bir referans olarak görün. Aynı parçayı farklı günlerde kaydederseniz tek bir dersteki izlenime bağlı kalmadan karşılaştırma yapabilirsiniz; yöntem için kayıtla gelişim takibi rehberine bakabilirsiniz.
Şarkıyı kendi aralığınıza göre transpoze etmek
Transpoze, bir şarkının bütün notalarını aynı aralık kadar kaydırarak başka bir tona taşımaktır. Melodi ve akorların birbirine göre ilişkisi değişmez; yalnız perde yükselir ya da alçalır. Ton kavramının ayrıntıları müzikte ton nedir yazısında.
- Zorlayan notayı bulun. Şarkının en tiz ve en pes notalarını çıkarın; sizi hangisinin zorladığını belirleyin.
- Kaydırma miktarını hesaplayın. En tiz nota rahat sınırınızın iki yarım ses üstündeyse şarkıyı bir tam ses indirin. Ton inince en pes notanın da aynı ölçüde ineceğini kontrol edin.
- Şarkının gövdesine bakın. Tek bir uç notadan çok, melodinin en çok vakit geçirdiği bölge rahat bölgenize denk gelmeli.
- Karakteri koruyun. Bazı şarkılarda pes ya da tiz bölüm anlatının parçasıdır; tonu değiştirirken bu etkinin kaybolup kaybolmadığını dinleyin.
- Tonu eşlikçiye adıyla söyleyin. “Bu şarkıyı Mi bemol majörde söylüyorum” diyebilmek provayı hızlandırır. Akorları derece (Roma rakamı) olarak bilmek, ton değişse de eşliği takip etmeyi kolaylaştırır.
Karar vermeden önce iki farklı tonda kısa birer kayıt alın. Kayıt, hesapla bulduğunuz tonun kulakta da doğru durup durmadığını gösterir.