Diksiyon tekerlemeleri, benzer seslerin art arda geldiği ve hızlı söylendiğinde dilin sürçtüğü kısa sözlerdir. Diksiyon çalışmasında belirli bir sesi (r, ş–s, k–g, p–b, ç–c gibi) ve sesler arasındaki geçişleri netleştirmek için kullanılırlar. Aşağıda kolaydan zora sıralanmış tekerlemeleri, her birinin hangi sesi çalıştırdığını, tekerlemeyle diksiyon çalışmanın adımlarını, bir haftalık örnek programı ve kısa diksiyon metinlerini bulabilirsiniz.
Halk edebiyatında dil sürçtürmek için kurulan bu sözlere yanıltmaç da denir. TDK sözlüğü yanıltmacı “karşıdakini yanıltıp başka şey söylemesine yol açacak biçimde düzenlenmiş söz” olarak tanımlar. Listedeki geleneksel tekerlemelerin söyleyeni bilinmez ve yöreden yöreye farklı biçimleri vardır; “(özgün)” diye işaretlenenler bu yazı için yazıldı. Diksiyonun hangi parçalardan oluştuğunu önce görmek isterseniz diksiyon nedir yazısıyla başlayabilirsiniz.
Kolay tekerlemeler
Kısa ve tek bir ses grubuna odaklanan tekerlemeler. Her birini önce yavaş, sonra normal konuşma hızında üç kez hatasız söyleyebildiğinizde orta seviyeye geçin.
| Tekerleme | Çalıştırdığı ses |
|---|---|
| Zaman saman satar, saman zaman satar. | s–z, m |
| Şu köşe yaz köşesi, şu köşe kış köşesi, ortada su şişesi. | ş–s, k |
| Bizde bize biz derler, sizde bize ne derler? | b, z–s, d; i–e geçişi |
| Şu karşıda bir dal var; dal sarkar kartal kalkar, kartal kalkar dal sarkar. | k, r, l |
| Pembe pabuç, beyaz bebek; beyaz pabuç, pembe bebek. (özgün) | p–b |
| Kar garda, gar karda; kül gülde, gül külde. (özgün) | k–g |
Orta seviye tekerlemeler
Daha uzun ve iki ya da üç ses grubunu birlikte zorlayan tekerlemeler. Bu seviyede takılma çoğunlukla seslerin art arda değiştiği yerde olur; o bölümü ayırıp önce tek başına çalışın.
| Tekerleme | Çalıştırdığı ses |
|---|---|
| Bir berber bir berbere “Bre berber, beri gel” diye bar bar bağırmış. | b, r |
| Kırk kırık küp, kırkının da kulpu kırık küp. | k, r; ı–ü geçişi |
| Nankör nalbant nalları nallamalı mı, nallamamalı mı? | n, l, m |
| Çatalca’da topal çoban çatal yapıp çatal satar. | ç, t, p |
| Gül dibi bülbül dili gibi, gül dibi bülbül dili. | l, b, g; ü–i geçişi |
| Çam cama çarptı, cam çama çarptı; cam çatladı, çam çatlamadı. (özgün) | ç–c |
| Sisli şişe şişkin mi, şişkin şişe sisli mi? (özgün) | s–ş |
Zor tekerlemeler
Uzun ek zincirleri ve sık ses değişimi içeren tekerlemeler. Hızlanmadan önce her birini hece hece bölerek okuyun; ek zincirlerinde her ekin sesi duyulmalı.
| Tekerleme | Çalıştırdığı ses |
|---|---|
| Bu yoğurdu sarımsaklasak da mı saklasak, sarımsaklamasak da mı saklasak? | s, k, m; ek zinciri |
| Şemsi Paşa pasajında sesi büzüşesiceler. | ş–s–z |
| Üç tunç tas has hoşaf. | ç–ş–s, t |
| Al bu takatukaları takatukacıya götür; takatukacı “takatukalamam” derse takatukaları takatukalatmadan al da gel. | t–k |
| Ocak kıvılcımlandırıcılardan mısın, kapı gıcırdatıcılardan mısın? | c–ç, k–g; ı |
| Pireli peyniri perhizli pireler tepelerse pireli peynirler de pır pır pervaz ederler. | p, r |
| Rüzgâr lale dalını ırgaladı, lale dalı rüzgârı ırgalamadı. (özgün) | r–l, g |
| O ev bu evden eski mi, bu ev o evden ıssız mı? İki evi üç usta onardı. (özgün) | Ünlü geçişleri |
| Kırk kırlangıç karlı kırda kırk kez kanat çırptı; karlı kırdaki kırk kırlangıçtan kaçı kanat çırpmadı? (özgün) | k, r, l, ç |
Tekerlemeler nasıl çalışılır?
Tekerleme çalışırken amaç her sesin yerini bulmaktır; hız en son gelir. Aşağıdaki sıra her yeni tekerleme için birkaç dakika sürer.
Önce yavaş ve abartılı, sonra normal hız
- Tekerlemeyi bir kez sessizce okuyun; zor geçişlerin altını çizin.
- Hece hece, ağız hareketlerini abartarak yavaşça söyleyin. Dudakların kapandığı, dilin dişlere ve damağa değdiği anları hissedin.
- Abartıyı bırakıp normal konuşma hızında söyleyin. Tekerlemeyi ezber saymak yerine birine bir şey anlatır gibi, anlamlı bir vurguyla okuyun.
- Üç kez üst üste hatasız söyleyebildiğinizde hızı biraz artırın. Takıldığınız anda bir önceki hıza dönün.
- Son turda farklı niyetler deneyin: birine sır verir gibi, uzaktaki birine seslenir gibi, şaşırmış gibi. Niyet değişse de sesler net kalmalı.
Kalem ya da mantar tıpa egzersizi
Diksiyon çalışmalarında bilinen bu egzersizde temiz bir mantar tıpa ya da kalem ön dişlerin arasına yerleştirilir ve tekerleme bu hâlde söylenir. Ağızdaki engel, dil ve dudakların daha bilinçli çalışmasını gerektirir. Nesneyi çıkarıp aynı tekerlemeyi yeniden söylediğinizde iki denemeyi kayıtta karşılaştırabilirsiniz.
- Nesneyi dişlerinizle sıkmayın ve ısırmayın; düşmeyecek kadar hafif tutun.
- Bir tekerlemeyi bu şekilde iki üç kez söyleyin; toplamda birkaç dakikayı geçmeyin.
- Çenede ağrı, tıklama ya da gerginlik olursa hemen bırakın. Bu adım isteğe bağlıdır; atlayıp öteki adımlarla devam edebilirsiniz.
- Küçük çocuklarla bu egzersizi yapmayın; yutma riski vardır.
Ses kaydı alıp dinleme
Her tekerlemeyi önce yavaş, sonra hızlı söyleyerek telefonunuza kaydedin. Dinlerken metne bakmayın; yalnızca kulağınıza güvenin ve anlaşılmayan heceyi işaretleyin. Bir hafta sonra aynı tekerlemeyi yeniden kaydedip iki kaydı art arda dinleyin; ilerlemeyi en somut bu karşılaştırma gösterir. Tirat ya da şiir hazırlayan adaylar aynı kayıt yöntemini metin üzerinde nasıl kullanacaklarını konservatuvar sınavında diksiyon ve ses çalışması yazısında bulabilir.
Tekerlemeler bir diksiyon programının yalnızca bir parçasıdır. Boğumlamayı dudak, dil ucu ve damak seslerine göre adım adım kuran hece çalışmaları için diksiyon egzersizleri yazısına bakabilirsiniz.
1 haftalık örnek çalışma programı
Günde 10–15 dakika yeterlidir. Her güne dudak titreştirme, çene ve dil gevşetme hareketleriyle başlayın; her günü kısa bir kayıtla bitirin.
| Gün | Odak | Çalışma | Süre |
|---|---|---|---|
| 1. gün | Dudak sesleri (p, b, m) | “Pembe pabuç” ve “Bir berber” tekerlemeleri; önce yavaş ve abartılı, sonra normal hızda. İlk kaydınızı alın. | 10 dk |
| 2. gün | Dil ucu sesleri (t, d, n, l, r) | “Nankör nalbant” ve “Kartal kalkar”; r’leri düşürmeden ve uzatmadan. | 10 dk |
| 3. gün | Dil arkası sesleri (k, g) | “Kar garda” ve “Kırk kırık küp”; k ile g farkını kayıtta dinleyin. | 10 dk |
| 4. gün | Islıklı sesler (s, ş, z, ç, c) | “Şu köşe yaz köşesi”, “Sisli şişe” ve “Çam cama çarptı”. | 12 dk |
| 5. gün | Ünlü geçişleri | “Bizde bize biz derler” ve “O ev bu evden”; ünlüleri yutmadan, birbirine karıştırmadan. | 12 dk |
| 6. gün | Zor tekerlemeler | İki zor tekerleme: bir tur kalem ya da mantar tıpayla, bir tur onsuz. Ardından bir diksiyon metni. | 15 dk |
| 7. gün | Tekrar ve karşılaştırma | Hafta boyunca en çok zorlandığınız üç tekerleme ve bir diksiyon metni. Yeni kaydı 1. günün kaydıyla karşılaştırın. | 15 dk |
Kısa diksiyon metinleri
Tekerlemeler sesleri tek tek çalıştırır; diksiyon metinleri ise aynı sesleri anlamlı bir anlatımın içinde denemenizi sağlar. Aşağıdaki metinler bu yazı için yazıldı. Her birini önce vurgu ve durak yerlerini işaretleyerek okuyun, sonra birine anlatır gibi kaydedin.
İskele (ş, s, ç)
Sabahın sekizinde iskelede kimse susmuyordu. Simitçi seslendi, çaycı bardakları sıraladı, sisli denizde ilk vapur göründü. Selin çantasındaki şemsiyeyi çıkarıp sessizce sıraya geçti. Şimdi tek düşündüğü, soğumadan içeceği sıcak çaydı.
Gece radyosu (r, l)
Rüzgârlı bir perşembe gecesi radyoda eski bir plak çalıyordu. Spiker, her sözcüğü yerli yerinde söyleyerek yollarda sabaha kadar yağmur beklendiğini hatırlattı. Arabalar yavaşladı, ıslak yollar parladı ve şarkı bitene kadar kimse radyoyu kapatmadı.
Kütüphane (k, g)
Kütüphanenin en arka köşesinde kalın kapaklı bir kitap duruyordu. Görevli Gökhan, kitabın kayıp sayfasını günlerdir arıyordu. Sonunda sayfa, kimsenin bakmadığı bir kutunun dibinden çıktı. Gökhan gülümsedi, kitabı kucakladı ve kayıt defterine kısa bir not düştü.
Pastane (p, b, m)
Pazar sabahı pastanenin kapısı erkenden açıldı. Pastacı Bora bademli bisküvileri büyük bir tepsiye dizdi, bitter çikolatalı pastayı buzdolabına koydu. Bir baba, küçük kızıyla içeri girip pembe kurdeleli paketi gösterdi. Bora paketi özenle bağlayıp masaya bıraktı.