Caz standartları, caz müzisyenlerinin ortak repertuvarını oluşturan, sık çalınan ve kaydedilen parçalardır. Bir kısmı caz bestecilerinin eserleridir; önemli bir kısmı ise Broadway müzikallerinden, Hollywood filmlerinden ve Tin Pan Alley denen New York şarkı yayıncılığından çıkmış popüler şarkılardır (Great American Songbook). Bir standardı çalışmak; formunu, armonisini, melodisini ve sözünü ayrı katmanlarda çözmek, kendi tonunuzu seçmek ve parçayı grupla nasıl sunacağınızı planlamak demektir.
Standartlar çoğunlukla lead sheet denen tek sayfalık notalardan öğrenilir: melodi, akor sembolleri ve temel form. Bu notalar “fake book” adı verilen derlemelerde toplanır. İntro, bitiş, ton ve ritmik yaklaşım ise kayıttan kayda değişir; bu yüzden lead sheet ile kayıtları birlikte incelemek gerekir.
Başlangıç için altı caz standardı
Aşağıdaki parçalar farklı formları ve sık kullanılan akor yürüyüşlerini tanımak için iyi bir başlangıçtır. Liste bir sıralama değildir; sesinize ve zevkinize göre değiştirebilirsiniz.
| Standart | Besteci / söz yazarı | Form | Çalışma odağı |
|---|---|---|---|
| Autumn Leaves | Joseph Kosma / Jacques Prévert (Fransızca), Johnny Mercer (İngilizce) | AABC | Majörde ve göreceli minörde ii–V–I bağlantıları |
| Summertime | George Gershwin / DuBose Heyward | ABAC | Minör tonda, yavaş ilerleyen ve blues’u çağrıştıran armoni |
| Blue Moon | Richard Rodgers / Lorenz Hart | AABA | I–vi–ii–V dönüşü; köprüde kısa ton değişimleri |
| All of Me | Gerald Marks, Seymour Simons | ABAC | I–III7 ile başlayan, dominantlarla ilerleyen beşli çember |
| Satin Doll | Duke Ellington, Billy Strayhorn / Johnny Mercer | AABA | Art arda ii–V çiftleri; köprüde iki farklı tonda ii–V–I |
| Misty | Erroll Garner / Johnny Burke | AABA (32 ölçü) | Balad temposunda uzun, bağlı cümleler |
Formu çıkarırken şu kalıpları hatırlayın: Klasik Amerikan şarkı formu 32 ölçülük AABA’dır; sekiz ölçülük A bölümü tekrarlanır, ardından çoğu zaman başka bir tona yönelen sekiz ölçülük B bölümü (köprü) gelir ve A geri döner. ABAC ve ABA gibi formlar da sık görülür; 12 ölçülük form ise blues’la özdeşleşmiştir.
Bir standardı katmanlar hâlinde analiz etmek
Form ve armoni
Önce formu harflerle ve ölçü sayılarıyla işaretleyin; bölüm uzunluklarını ve tekrar noktalarını yazın. Ardından ton merkezini, geçici tonal yönelimleri, kadansları ve sık tekrarlanan ii–V bağlantılarını belirleyin. Akorların üçlü ve yedili seslerini ayrı bir kâğıtta göstermek, armoniyi akor sembollerinden değil seslerin hareketinden duymanızı kolaylaştırır. Bu yöntem caz armonisi ve kılavuz sesler yazısında adım adım anlatılıyor.
Melodi ve söz
Ana melodinin akor seslerine nerede yaklaştığını, nerede gerilim yarattığını ölçü ölçü not edin. Sözlü bir standartta cümlelerin anlam yönünü, doğal kelime vurgularını ve müzikal durakları karşılaştırın: Aynı satır armonik bir dönüm noktasına mı, bölüm sonuna mı, yoksa yeni bir düşüncenin başlangıcına mı denk geliyor? Sözün anlatıcı bakışını, önemli sözcüklerini ve yazıldığı bağlamı araştırın. Ezgiyi değiştirmeden önce metnin ve armoninin hangi bilgiyi taşıdığını ayırmak, rastgele süsleme eklemenizi önler.
Lead sheet ile kayıtları karşılaştırmak
Lead sheet temel formu verir; intro, ara bölüm, son tekrar, ton, ritmik yaklaşım ve bazı melodi ayrıntıları ise yorumcudan yorumcuya değişir. Bir kaydın bütün ayrıntılarını eserin zorunlu metni saymayın. İki farklı yorumu dinleyip şunları çıkarın:
- Tempo ve form sırası
- Melodide değiştirilen üç nokta (ölçü numarasıyla)
- Cümle başlangıçları, suslar ve dinamik yönler
- Eşliğin vokale bıraktığı boşluklar
- Ritim bölümünün yaklaşımı: swing, balad ya da bossa nova
Salınımın cümlelemeye etkisini swing ritmi nedir yazısında ayrıntılı bulabilirsiniz.
Kendi versiyonunuzu kurmak: ton, tempo ve sürüm notu
Rahat tonu seçerken yalnız en tiz notaya bakmayın. Şarkının gövdesinin tessituranıza, yani uzun cümleleri rahat taşıdığınız bölgeye denk gelmesi, sözün anlaşılır kalması ve grubun düzenlemesi birlikte düşünülür. Kendi aralığınızı bulmak ve şarkıyı transpoze etmek için ses türleri ve kendi ses tonunuzu bulma rehberine, ses tekniğinin temelleri için şan eğitimi nedir yazısına bakabilirsiniz.
Ardından bir çalışma taslağı hazırlayın: seçilen ton, başlangıç temposu, korunacak melodi noktaları ve denenecek tek bir cümleleme değişikliği. Taslağı kısa bir kayıtla sınayın; formun, sözün ya da armoninin anlaşılmasını zorlaştıran tercihi geri alın.
Her düzenleme için tek sayfalık bir sürüm notu yazın: kullanılan lead sheet kaynağı, ton, intro ölçüsü, form sapmaları, solo sırası ve bitiş. Provadan sonra yalnız değişen kararları tarihli olarak güncelleyin, eski sürümü saklayın. Böylece farklı müzisyenlerin elindeki notalar karışmaz ve sahnedeki işaretler ortak bir referansa dayanır.
Standardı grupla sahnede sunmak
Lider mi, enstrüman mı? Vokalistin iki rolü
Caz grubunda vokalist hem hikâyeyi anlatan solisttir hem de grubun bir üyesidir. Lider olarak tonu ve tempoyu belirler, tempoyu sayarak şarkıyı başlatır, introyu ve bitişi gruba hissettirir, izleyiciyle iletişimi yürütür. Enstrüman olarak ise enstrümantal soloların sırasında geri çekilir, grubu dinler ve alan açar; kendi solo sırasında scat ile doğaçlama yapabilir ya da melodiyi yeniden yorumlayabilir. Hece seçimi ve doğaçlama çalışması için scat nedir yazısına bakabilirsiniz.
Solo sırasında mikrofondan biraz uzaklaşıp soloyu dinlemek ve formda nerede olduğunuzu saymak, temaya doğru yerden dönmenizi kolaylaştırır. İki rol arasındaki denge, sözle hikâye anlatacağınız yer ile yalnız tınınızla eşlik edeceğiniz yeri bilmeye dayanır.
Sahneye çıkmadan gruba verilecek bilgiler
- Ton: Şarkıyı hangi tonda söyleyeceğiniz; transpoze edilmiş bir lead sheet kullanıyorsanız herkesin elinde aynı sürüm olmalı.
- Tempo ve stil: Swing, balad ya da bossa nova; tempoyu ilk ölçülerin nabzıyla gösterip sayın.
- İntro: Örneğin piyanonun şarkının son dört ölçüsünü intro olarak çalması.
- Form ve solo sırası: Temanın kaç kez söyleneceği, kimin kaç chorus (formun bir tam turu) solo yapacağı.
- Bitiş: Tag (son cümleyi birkaç kez tekrarlayıp bitirmek), vamp (kısa bir akor kalıbını işaret gelene kadar döndürmek) ya da son notada ritardando ve fermata.
Sahnede işaretlerle yönetmek
Caz sahnesinde akış çoğu zaman bakış, küçük el işaretleri ve beden diliyle yönetilir. Yaygın işaretlerden bazıları şunlardır: soloyu devretmek için sıradaki müzisyene bakıp başla işaret etmek, temaya dönüş için eli başa koymak (head), dört ölçülük karşılıklı doğaçlama için dört parmak göstermek, sesi azaltmak için avuç içini aşağı doğru bastırmak. İşaretler gruptan gruba değişebilir; provada hangi işaretin ne anlama geldiğini netleştirin ve bitişi mutlaka bir kez prova edin.
Bir konser ya da kayıt öncesinde repertuvarı dışarıdan bir kulakla hazırlamak isterseniz bir vokal koçu ile çalışmak işe yarayabilir. Caz repertuvarını birebir derste çalışmak isterseniz seçenekleri Foni Sanat şan programı sayfasında görebilirsiniz.