Ses türleri, şarkı seslerinin aralığı, rahat kullanılan bölgesi, tınısı ve geçiş özellikleri birlikte değerlendirilerek yapılan sınıflandırmadır. Klasik müzikte sık kullanılan altı ana ad soprano, mezzo-soprano, kontralto, tenor, bariton ve bastır. Bas bariton ve kontratenor gibi başka sınıflandırmalar da bulunur. Korodaki alto partisi ile solo ses türü olan kontralto aynı kavram değildir; bu ayrımı aşağıda açıklıyoruz.
Bir sesin türünü yalnız ulaşılabilen en tiz ya da en pes nota belirlemez. Uzun cümlelerin rahat taşındığı bölge (tessitura), tını, geçiş noktaları ve repertuvar içindeki sürdürülebilir kullanım birlikte değerlendirilir. Aşağıdaki tablo bu yüzden bir tanı değil, yön göstericidir.
Ses türleri tablosu: yaklaşık ses aralıkları
| Ses türü | Grup | Yaklaşık aralık | Klasik müzikten örnek |
|---|---|---|---|
| Soprano | Kadın, tiz | Do4 – Do6 (C4–C6) | Leyla Gencer |
| Mezzo-soprano | Kadın, orta | La3 – La5 (A3–A5) | Cecilia Bartoli |
| Kontralto (koroda alto) | Kadın, pes | Fa3 – Fa5 (F3–F5) | Marian Anderson |
| Tenor | Erkek, tiz | Do3 – Do5 (C3–C5) | Luciano Pavarotti |
| Bariton | Erkek, orta | La2 – La4 (A2–A4) | Dietrich Fischer-Dieskau |
| Bas | Erkek, pes | Mi2 – Mi4 (E2–E4) | Fyodor Şalyapin |
Nota adlarının yanındaki sayı oktavı gösterir: Do4 piyanonun ortasındaki Do’dur (orta Do), Do5 onun bir oktav üstü, Do3 bir oktav altıdır. Aralıklar klasik şan kaynaklarında verilen tipik sınırlardır; kaynaklar arasında birkaç nota fark olabilir ve eğitimli sesler bu sınırların dışına çıkabilir. Pop, rock ya da caz gibi mikrofonla söylenen türlerde bu sınıflar bir zorunluluk değildir; şarkının tonu çoğu zaman sese göre ayarlanır.
Kadın ses tonları: inceden kalına
Kadın sesleri inceden kalına soprano, mezzo-soprano ve kontralto olarak sıralanır. Opera eğitiminde soprano ve mezzo-soprano kendi içinde koloratur, lirik ve dramatik gibi alt sınıflara da ayrılır; bu sınıflamaya Almanca kökenli Fach sistemi denir.
Soprano ne demek?
Soprano, en tiz kadın ses türüdür. Tipik aralığı orta Do (Do4) ile iki oktav üstündeki Do6 arasındadır. Bir sesin soprano sayılması için tiz notalara ulaşması yetmez; uzun cümleleri üst bölgede rahat taşıması, tınısı ve geçiş noktaları da bu sınıfa uymalıdır.
Mezzo-soprano nedir?
Mezzo-soprano, soprano ile kontralto arasındaki orta kadın sesidir; adı İtalyancada “yarım soprano” anlamına gelir. Tipik aralığı La3 ile La5 arasındadır. Bazı mezzolar soprano kadar tize çıkabilir; ayrımı çoğunlukla daha koyu tını ve orta bölgedeki rahatlık belirler.
Alto ile kontralto aynı şey mi?
Tam olarak değil. Alto, koro yazımında kadın seslerinin alt partisidir ve bu partiyi mezzo-sopranolar da söyleyebilir. Kontralto ise solo klasik sınıflandırmada en pes kadın ses türüdür; tipik aralığı Fa3 ile Fa5 arasındadır. Değerlendirmede koronun mu, solo repertuvarın mı kastedildiğini belirtmek karışıklığı önler.
Erkek ses tonları: inceden kalına
Erkek sesleri inceden kalına kontratenor, tenor, bariton, bas bariton ve bas olarak sıralanır. Temel üçlü tenor, bariton ve bastır; kontratenor ve bas bariton daha özel sınıflardır.
Kontratenor nedir?
Kontratenor, üst bölgede çoğunlukla falset kullanarak kontralto ya da mezzo-soprano aralığında söyleyen klasik erkek sesidir. 20. yüzyılın ikinci yarısında Barok operaya ilginin artmasıyla, bir zamanlar kastratoların söylediği rolleri üstlenerek yeniden yaygınlaşmıştır.
Tenor ne demek?
Tenor, temel erkek ses türleri içinde en tiz olanıdır. Tipik aralığı Do3 ile Do5 arasındadır. Tenor değerlendirmesinde yalnız tiz notalara değil, üst bölgede uzun cümlelerin ne kadar rahat taşındığına ve tınıya bakılır. Luciano Pavarotti bu türün en bilinen temsilcilerindendir.
Bariton ne demek?
Bariton, tenor ile bas arasında yer alan orta erkek sesidir ve en yaygın erkek ses türüdür. Tipik aralığı La2 ile La4 arasındadır. Bariton olup olmadığınızı anlamak için pes notalardan çok, sesin en dengeli kaldığı orta bölgeye bakılır.
Bas bariton ne demek?
Bas bariton, bas ile bariton arasında kalan erkek sesidir: basa yakın pes bölgeye inebilir, baritonun üst bölgesini de kullanabilir. Kaynaklar bu tür için tek bir standart aralık vermez; örneğin Wagner’in Die Walküre operasındaki Wotan rolü Fa2 ile Fa♯4 arasında yazılmıştır. Galli şarkıcı Bryn Terfel bilinen bir örnektir.
Bas ses nedir?
Bas, en pes erkek ses türüdür. Tipik aralığı Mi2 ile Mi4 arasındadır. Koro yazımında erkeklerin alt partisini, operada en pes rolleri üstlenir. Rus bas Fyodor Şalyapin, derin ve anlatımı güçlü sesiyle bu türün bilinen örneklerindendir.
Ses aralığı, tessitura ve ses türü aynı şey mi?
Hayır. Ses aralığı, ulaşılabilen en pes ve en tiz notalar arasındaki alanı anlatır. Tessitura, bir parçanın ya da sesin uzun süre rahat sürdürülebildiği bölgedir. Ses türü ise aralıkla birlikte tessitura, tını, geçiş bölgeleri ve repertuvar bağlamı değerlendirilerek verilen sınıftır.
| Kavram | Ne anlatır? | Tek başına neyi göstermez? |
|---|---|---|
| Ses aralığı | Ulaşılabilen alt ve üst nota sınırlarını | Hangi bölgede rahat ve sürdürülebilir söylendiğini |
| Tessitura | Uzun cümlelerin daha rahat taşındığı bölgeyi | Ses türünü tek bir denemeyle kesinleştirmeyi |
| Tını | Sesin kişiye özgü renk ve duyum özelliklerini | Yalnız tiz veya pes notaya göre sınıflandırmayı |
| Geçiş bölgeleri | Ses üretim yaklaşımının değiştiğinin hissedildiği alanları | Herkeste aynı sabit notada oluşan bir sınırı |
Geçiş bölgesine İtalyanca passaggio da denir. Göğüs sesinden kafa sesine geçişin nasıl çalışıldığını kafa sesi, göğüs sesi ve miks ses yazısında bulabilirsiniz.
Ses türünüzü değerlendirmek için hangi bilgileri hazırlamalısınız?
Bir uygulamanın gösterdiği en tiz ve en pes notayı tabloya yerleştirmek, ses türünü kesinleştirmez. İlk görüşme için yeni bir uç nota testi yapmak yerine zaten çalıştığınız repertuvardan örnekler hazırlayın. Amaç bir etikete uymaya çalışmak değil, hangi parçalarda ve hangi bölümlerde desteğe ihtiyaç duyduğunuzu somutlaştırmaktır.
- Parçayı belirtin. Şarkının adını ve kullandığınız eşlik sürümünü not edin.
- Tonu biliyorsanız yazın. Bilmiyorsanız tahmin etmek yerine bunu görüşmede sorun.
- Rahat bölümü işaretleyin. Mevcut çalışmanızdaki bir cümleyi örnek gösterin.
- Zorlandığınız yeri tarif edin. “Tiz söyleyemiyorum” yerine hangi kelime veya bölümde güçlük yaşadığınızı belirtin.
- Hedefinizi paylaşın. Hobi, koro, kayıt veya sınav için repertuvar seçip seçmediğinizi açıklayın.
Bu notları, eğitmenle repertuvar ve başlangıç düzeyini konuşmak için kullanabilirsiniz. Birebir şan dersinin ilk değerlendirme sürecini inceleyip görüşmeye sevdiğiniz bir parça ve sorularınızla hazırlanın. Ses türü bir sağlık tanısı değildir; tek kayıt veya tek aralık ölçümü kesin sınıflandırma sayılmaz. Dersin genel kapsamı için şan eğitimi nedir rehberine de bakabilirsiniz.
Şarkıyı iki üç yakın tonda deneyin
Bir şarkıyı yalnız en üst ve en alt notasına bakarak seçmek yanıltıcı olabilir. Aynı kısa bölümü iki ya da üç yakın tonda deneyin; her denemede cümlenin başlangıcını, uzun notaları ve geçiş hissini ayrı ayrı not edin. Amaç en geniş aralığı göstermek değil, parçanın hangi tonda daha tutarlı ve rahat sürdürülebildiğini görmektir. Karşılaştırmanın anlamlı olması için artikülasyonu, ritmi ve yorumu her tonda aynı tutun.
Çalışma kaydına parça adını, denenen tonu, rahat başlayan bölümü ve yeniden ele alınacak cümleyi yazın. Soprano, tenor ya da bariton gibi bir etiket eklediyseniz bunu kesin sonuç değil, repertuvar seçimini konuşmak için geçici bir referans olarak görün. Aynı parçayı farklı günlerde kaydederseniz tek bir dersteki izlenime bağlı kalmadan karşılaştırma yapabilirsiniz; yöntem için kayıtla gelişim takibi rehberine bakabilirsiniz.
Şarkıyı kendi aralığınıza göre transpoze etmek
Transpoze, bir şarkının bütün notalarını aynı aralık kadar kaydırarak başka bir tona taşımaktır. Melodi ve akorların birbirine göre ilişkisi değişmez; yalnız perde yükselir ya da alçalır. Ton kavramının ayrıntıları müzikte ton nedir yazısında.
- Zorlayan notayı bulun. Şarkının en tiz ve en pes notalarını çıkarın; sizi hangisinin zorladığını belirleyin.
- Kaydırma miktarını hesaplayın. En tiz nota rahat sınırınızın iki yarım ses üstündeyse şarkıyı bir tam ses indirin. Ton inince en pes notanın da aynı ölçüde ineceğini kontrol edin.
- Şarkının gövdesine bakın. Tek bir uç notadan çok, melodinin en çok vakit geçirdiği bölge rahat bölgenize denk gelmeli.
- Karakteri koruyun. Bazı şarkılarda pes ya da tiz bölüm anlatının parçasıdır; tonu değiştirirken bu etkinin kaybolup kaybolmadığını dinleyin.
- Tonu eşlikçiye adıyla söyleyin. “Bu şarkıyı Mi bemol majörde söylüyorum” diyebilmek provayı hızlandırır. Akorları derece (Roma rakamı) olarak bilmek, ton değişse de eşliği takip etmeyi kolaylaştırır.
Karar vermeden önce iki farklı tonda kısa birer kayıt alın. Kayıt, hesapla bulduğunuz tonun kulakta da doğru durup durmadığını gösterir.